निमित्त - विद्यावंतांची बधिरता!

मागिल काही आठवडे व्यवसाय आणि फिरती या मुळे ब्लॉग लिखाण होऊ शकले नाही. आज मात्र ते शक्य होईल असे वाटत आहे. एक प्रयत्न, आधार लोकसत्तेतील लेख

 कचऱ्याचा प्रश्न परदेशी कंपनीला काम देण्यासाठीच 

   " …  शहरातील कचऱ्यावर प्रक्रिया करण्याचे काम एका परदेशी कंपनीला देण्यासाठीच शहरात कचऱ्याचा प्रश्न निर्माण करण्यात आल्याचा संशय खासगी चर्चेत व्यक्त होत आहे. एका परदेशी कंपनीला काम देण्यासाठीच गेले महिनाभर शहरातील कचऱ्याचा प्रश्न चर्चेत ठेवण्यात आला होता, …"  

पुण्यातील कचऱ्याचा प्रश्न या विषया वरील लेख आहे. दुर्दैव आहे कि कचरा आमचा पण त्याची काळजी/विल्हेवाट लावायला आम्हाला जमत नाही. यात दोष कुणाचा आहे?  हे विचार करायला देखील आम्हाला वेळ आहे का?
 
ही बातमी वाचल्या वर मला दुर्गाबाई भागवत यांच्या व्यासपर्व या पुस्तकातील भाग आठवला
"विद्यावंतांची बधिरता हा संस्कृतीला लागलेला मोठा शाप आहे. बुद्धिवंतांची संवेदनक्षमता करवंडली की मग पाशवी बलाचाच आग्रह अनावर होतो. स्वत्;ची कीव करत भले भले बसतात आणि मग चळवळे, दुय्यम दर्जाचे लोक सामर्थ्याची सारी क्षेत्रे काबीज करतात. पण ती त्यांनाही फार काळ पेलत नाहीत. जागा मोठ्या माणसे लहान - असे उलटे गणित सुरू होते. हे उलट्या गणिताचे चक्र द्रोणाने युगापूर्वी फिरवले. अजून ते तसेच फिरते आहे."

हे येथे हि लागू पडते, कसे? पुण्यात किंवा विचारांचा आवाका वाढवू, महाराष्ट्रात  एक आय आय टी,  अनेक नामवंत  इंजीनियरिंग कॉलेज, एग्रिकल्चर कॉलेज, विज्ञाननिष्ट विद्यापीठे आणि अनेक संशोधन संस्था आहेत, त्यातील national chemical laboratory, खुद्द पुण्यातच आहे.  या सर्व संस्था मधून महत्वाच्या  विषयांवर संशोधन चालते. यातील अनेक संस्था आंतरराष्ट्रीय कीर्तीच्या आहेत.

रोज निर्माण होणारा कचरा, हा इतका शुल्लक विषय आहे का कि अजून कोणी या बाबतीत पुढाकार  नाही घेत आहे? ( अनेक पालिका आणि महापालिकांचा कचरा व्यस्थापन या विषया वरील बातम्या आता नियमित पेपर मध्ये येतात तेंव्हा हा प्रश्न मनात येणे साहजिकच आहे ).   कचरा व्यवस्थापन आणि प्रक्रिया या आशयाच्या प्रकल्प वर काम करण्यात कमी पण येतो का? त्याला अनुदान मिळत नाही का?  अनुदान देणाऱ्या संस्थांना यातील गांभीर्य जाणवत नाही का? मोठ्या संस्था मधून चालणारे संशोधन समाजाभिमुख नको का?

पेपरात जेंव्हा आंतर  शालेय, विभागीय विज्ञान प्रदर्शन ची माहिती असते, तेंव्हा एक तरी प्रकल्प कचरा व्यवस्थापन/प्रक्रिया  वर असतो. जेंव्हा लहान प्रमाणावर हे प्रकल्प होऊ शकतात मग पुढे कां  नाही. बालवयात केलेले संशोधन हे निव्वळ  time pass म्हणून असतात का?

सर्व सामान्य नागरिक यात कश्या प्रकारे मदत करु शकतात? तर घरीच कचऱ्याचे वर्गीकरण करून. जेणे करून ओला आणि सुका कचरा वेगळा होऊ शकतो. परत सुक्या कचऱ्यात ही वर्गीकरण करता येते, उदाहरणार्थ  कागद, प्लास्टिक, रासायनिक (निरुपयोगी सेल (battery) )  आणि इतर. 

शेवटी एकच सांगायचे आहे आपण विद्यावंत असो किंवा सामान्य नागरिक, आपण या समाजाचे देणे लागतो तेंव्हा प्रत्येकाने समाजाचे कल्याण होईल याच्या कडे लक्ष देणे गरजेचे आहे. माणूस जितका जास्त विद्यावंत त्याची जवाबदारी तेवढीच जास्त. ती टाळणे म्हणजे  मिळालेल्या ज्ञानाचा अपमानच करणे.

Wild Swans: Three Daughters of China

पुस्तक माहिती :
मी परीक्षण असे नाही म्हणणार कारण मी स्वतः तेवढ्या ताकदीची लेखिका नाही.

 हे पुस्तक विसाव्या शतकातील चीन मधील एका घराण्यातील तीन पिढ्यांची (खरे तर तीन पिढ्यांच्या स्त्रियांची ) कथा आहे.   Jung Chang (जुंग चांग) ही पुस्तकाची लेखिका असून, पुस्तकात एकूण तीन भाग आहे,  प्रथम आजी, मग आईची कथा आणि शेवटी  Jung चे आत्मकथन. 

एका British university तून  डॉक्टरेट (PhD) मिळवलेली पहिली चिनी व्यक्ती म्हणजे Jung Chang. १९७८ साली ती सरकारी शिष्यवृत्ती मिळवून इंग्लंडला गेली आणि अनेक टप्पे पार करत १९८२ मध्ये भाषा विषयात यॉर्क विद्यापीठातून डॉक्टरेट हि पदवी संपादन केली. जुंग चांगची बरीच पुस्तके प्रसिद्ध झालीत. त्यात सर्वात गाजलेले पुस्तक म्हणजेच "Wild Swans: Three Daughters of China".  पुस्तक १९९१ साली प्रथम प्रसिद्ध झालं. या पुस्तकाचा ३७ भाषण मध्ये अनुवाद झाला आहे आणि कोटी हून अधिक पुस्तके विकली गेली आहेत. हल्लीच मराठी अनुवाद झाल्याचे वाचनात आले होते. 

पुस्तकाची सुरुवात  जुंगच्या आजीच्या कथे पासून होते. आजीचा जन्म एका गरीब घरात झाला होता. आजीचे वडील तिचे लग्न लावण्यापेक्षा त्या काळातील पद्धती प्रमाणे तिला एका मोठ्या लष्कर अधिकारयाची नावाची बायको म्हणून देतात (थोडक्यात विकतात), प्रत्क्षात त्या लष्कर अधिकाऱ्याला एक बायको आणि अनेक ठेवलेल्या बायका असतात. त्यात जुंगच्या आजीची भर पडते.  पण या संबंधामुळे  आजीच्या वडिलांचे समाजातील स्थान बळकावते. त्यावेळी मात्र अतिशय तरुण अश्या आजीची अवस्था फार कठीण असते.  तिला राहायला तिच्यात गावात मोठे घर आणि सुखसुविधा असतात पण तेवढ्याच अटीपण असतात. त्यातली एक अट अशी कि ती स्वतःच्या आई वडील यांना देखील भेटू शकत नव्हती.

त्या तथाकथित लग्नानंतर ७ वर्षाने जुंगच्या आईचा जन्म झाला. अनेक चित्र - विचित्र घडामोडी नंतर मात्र सुदैवाने वयाच्या २४व्या वर्षी तिची आजीची त्या लष्करी अधिकाऱ्याच्या पाशातून  सुटका होते. ती परत आपल्या आई वडिलांकडे येते पण तेथे हि सर्व आलबेल असते कारण तिचे वडील तो पर्यंत एक बाई घरात आणतात आणि तिला ते सर्व हक्क देतात. ज्यामुळे  जुंगची आजी आणि तिची आई हवालदिल होतात. काही काळाने जुंगची आजी पुन्हा लग्न करते, या वेळीस खरे लग्न होते पण तिचा नवरा तिच्या हून वयाने खूप मोठा असतो.  आजीचा हा नवरा एक प्रतिष्ठित घराण्यातील असून डॉक्टर होता. त्याची मुले जुंगच्या आजीपेक्षा वयाने मोठी होती आणि त्यांना वडिलांचे हे लग्न मान्य नव्हते. तेंव्हा तो डॉक्टर आपले राहते घर आणि संपत्ती मुलांच्या स्वाधीन करून, आपल्या नवीन पत्नी आणि तिच्या मुलीला घेवून  दुसऱ्या गावी निघून जातो. ते दोघे नवीन गावी संसार थाटतात आणि त्यात ते बऱ्यापैकी यशस्वी पण होतात.  जुंगच्या आई ला तिच्या आई आणि सावत्र वडिलां कडून खूप प्रेम मिळते.

पुस्तकाचा दुसरा भाग जुंगच्या आई  (Bao Qin/De-hong) विषयी आहे.   वयाच्या पंधराव्या वर्षी जुंगची आई कम्युनिस्ट पार्टीची आणि माओच्या रेड आर्मीची कार्यकर्ती झाली. आपल्या कामात ती अतिशय प्रामाणिक  होती आणि एक आदर्श कार्यकर्ता म्हणून तिची ओळख होती. त्या मुळे  पार्टीत तिची प्रगती होऊन तिचा ओहदा वाढत गेला. पार्टीसाठी काम करत असताना तिची भेट जुंगच्या वडिलांशी झाली आणि त्यांनी लग्न केले. कम्युनिस्ट पार्टीतील वरिष्ठ अधिकारी असल्याने सुरवातीची काही वर्षे त्यांना विशेष सुविधा मिळत होत्या. पुढे काही गोष्टी मुळे, विशेष करून माओच्या धोरणांना विरोध केल्यामुळे ते दोघे दोषी ठरवले गेले आणि मग मात्र त्यांचे खूप हाल झाले. यातच आजारी पडून जुंगचे वडील वारले. 

पुस्तकाचा तिसरा आणि शेवटचा भाग हे जुंगचे आत्मकथन आहे. चीन मध्ये सांस्कृतिक क्रांती झाली तेंव्हा जुंग चौदा वर्ष ची होती. ती आपण होऊन रेड गार्ड (red gaurd) झाली. सुरवातीस ठीक होते पण नंतर त्यांच्या कामातील हिंसा वाढत गेली आणि जे काही चालत होते त्यातील दोष जुंगला जाणवू लागले. त्याच काळात माओच्या मतांना विरोध केल्या मुळे  तिच्या वडिलांचा उघड उघड छळ  सुरु झाला आणि मग जंग आणि तिच्या घरच्यांचे खूप हाल झाले.  सांस्कृतिक क्रांती संपल्यावर मात्र ती घरी आली आणि पुढे अतिशय कठीण अश्या स्पर्धेनंतर तिला इंग्लंडला शिकायला शिष्यवृत्ती मिळाली. त्याच दरम्यान माओचा मृत्यू झाला. तेंव्हा आपण उल्हासित झालो होतो असे तिने नमूद केले आहे.

 विसाव्या शतकात चीन मध्ये स्त्रियांचे आयुष्य किती खडतर होते ते पदोपदी/ प्रत्येक पानागणिक  जाणवते. तिन्ही पिढ्यांनी आपापल्यापरीने अतिशय क्रूर हिंसा जवळून बघितली. अशे बरेच प्रसंग आहे जे खरे असतील या वर विश्वास बसत नाही. दशलक्ष हून अधिक कुटुंबे आधी कम्युनिस्ट क्रांती आणि नंतर सांस्कृतिक क्रांतीत ओढली गेली. आदर्श व्यवस्थेची स्वप्ने बघत शेवट मात्र खूप वाईट झाला. प्रत्येक घराला त्याची झाल बसली.

ज्याला चीन बद्दल उत्सुकता असेल त्याने हे पुस्तक जरूर वाचावे. परमेश्वराने किंवा नियतीने आपल्यावर खूप अन्याय केला आहे असे वाटत असेल तरी हे वाचावे. म्हणजे आपण किती बऱ्या परिस्तितित आहोत हे समजेल.
  

मध्यमवर्गाची श्रीमंती!

आज मध्यमवर्गाच्या हातात चांगलाच पैसा आलेला आहे,  कुटुंब लहान होत आहे त्यामुळे मिळकत आणि खर्च याची सांगड सोपी झाली आहे. निदान बाजारात, मॉलमध्ये, आणि हॉटेल मधील गर्दी तरी हेच दाखविते.  इतरांशी तुलना करण्यापेक्षा व्यक्तीची तुलना त्याच्या आधीच्या दोन पिढ्यानशी केली तरी हेच दिसते. आता प्रश्न असा कि ही श्रीमंती वागण्यातून पण जाणवते का?

जरा विचार करू

•   हल्ली बरेच लोक मॉल मध्ये खरेदी करतात. उंची कपडे आणि branded वस्तूंचे चाहते वाढत आहेत. पण यातील लोक जेंव्हा भाजी बाजारात जातात  (offcourse जर गरज लागली तर), तेंव्हा भाजी वाला/वालीशी ते दरासाठी वाद घालताना ही दिसतात.  थोडक्यात  multiplex मध्ये १०० - १५० रुपयात popcorn घेणारी मंडळी रस्त्यावरील भाजी वाला/वाली कडून २० रुपयाचे कणीस १८  करून घेताना दिसतात. 
• जत्रेत १० रुपयाला मिळणारे खेळणे ९ रुपयाला मिळावे म्हणून अर्धा-अर्धा तास हुज्जत घालणारे पण आहेत.
•  स्वतःच्या बढतीवर बारीक लक्ष ठेवणार पण घरात नोकर ठेवताना पगार/सुट्टी/बोनस यावर चर्चा करून शक्य असेल तेवढी तडजोड करण्याचे प्रयत्न करतात.  
• आपल्याकडे आठवड्यातील कामाचे दिवस ६ पण म्हणून हाच नियम कामवाली बाईला लागू पडतो का? 
• देवळात देणगी देणारे आणि भटाला अव्वाच्या सव्वा दक्षिणा देणारे पण वाढले आहे, यातील किती जण  स्वतःच्या आई वडिलांचा विचार करतात?
•  भारतात उच्चशिक्षण महाग आहे, ते घेताना बरेच जण पालकांनकडून मदत घेतात. शिक्षण घेवून, नोकऱ्या स्वीकारून, कितीजण स्वतःचे राहणीमान सुधारण्या बरोबर आई वडिलांचे पैसे फेडण्याचा प्रयत्न करतात. 
• पालक पैसे मागत नसले तरी ही पुढच्या पिढीची जवाबदारी नाही आहे का?
• म्हातारपणी आपल्या भोवती माणसे हवी असे वाटणे साहजिक आहे तरी गाठीशी पुरेसे पैसे असणे  आणि ती खर्च करण्याची इच्छा जिवंत राहणे ही म्हत्वाचे आहे.
• आई वडिलांचा वापर मुले संभाळण्यासाठी करणारे पण वाढत आहेत. भारतात आणि काहीतर वेळ पडली तर त्यांना परदेशीपण नेतात. बरे यात terms and conditions पुढच्या पिढीच्या असतात.
• घेतलेले उच्चशिक्षण जर स्वतःचा संसार चालविण्यास अपुरे असेल तर अश्यावेळीस कमी शिकलेली मंडळी बरी. बरे येथे अपुरे म्हणणे हे तुलनात्मक आहे, पैसे अपुरे पडतात कारण बहुतेकवेळी गरजेपेक्षा अधिकची हाव असते. 
• निवृत्त झालेल्यांना नवीन जवाबदाऱ्या देणे योग्य वाटते का?
• स्वतःची वास्तू उभी करताना, काही वेळा मुले ह्यात असलेल्या आई वडिलांच्या घराबद्दल निर्णय घेवून टाकतात आणि मग "तू तिथे मी ना होता" मुले ठरवतील तसे राहण्याची वेळ म्हाताऱ्यान वर येते.
• पुस्तके विकत घेणे वाढले आहे पण म्हणून वागणे बदलले असे म्हणता येईल का? वाचनामुळे सुसंस्कृत व्हायले हवे, ते प्रमाण दिसते का? कि पुस्तके निव्वळ सजावटीच्या वस्तू होत आहेत. 
• आपले जुने कपडे देताना पण अपेक्षा असते कि समोरच्याने त्याची जाणीव ठेवावी. म्हणजे दान पण गाजा वाजा करून द्यायचे. "उजव्या हाताने केलेले दान डाव्या हाताला ही कळू नये " या परंपरेतले आपण, खरेच बदलत आहोत.

थोडक्यात श्रीमंती वाढली कि भपकेबाजी याची गफ़ल्लत होत आहे. माणसाचे राहणीमान आणि वैचारिक उंची एकत्र वाढली तर समाजाची उन्नती होते. भिन्नवर्ग एकमेकांस पूरक हवे. वेगवेगळ्या स्तरांतील अंतर कमीतकमी व्हायला पाहिजे. नाहीतर  मिळणाऱ्या श्रीमंती बरोबर असुरक्षितता पण वाढते आणि निखळ आनंद घेणे कोणासही दुरापास्त होते.

 "There is a gigantic difference between earning a great deal of money and being rich" - Marlene Dietrich

There is a gigantic difference between earning a great deal of money and being rich.
Read more at http://www.brainyquote.com/quotes/quotes/m/marlenedie385419.html#klOg1vaviiJ2LqKd.99

There is a gigantic difference between earning a great deal of money and being rich.
Read more at http://www.brainyquote.com/quotes/quotes/m/marlenedie385419.html#klOg1vaviiJ2LqKd.99

There is a gigantic difference between earning a great deal of money and being rich.
Read more at http://www.brainyquote.com/quotes/quotes/m/marlenedie385419.html#klOg1vaviiJ2LqKd.99

There is a gigantic difference between earning a great deal of money and being rich.
Read more at http://www.brainyquote.com/quotes/quotes/m/marlenedie385419.html#klOg1vaviiJ2LqKd.99

Library/ ग्रंथालय/ वाचनालय!

 येथे आल्यापासून आणि वेगवेगळ्या गावांतील public library बघून बरेच दिवस यावर काही लिहावे असे मनात होते पण जमत नव्हते.   २३ डिसेंबर २०१३ ला  ''सकाळ " मध्ये "झोपडपट्टीतील मुलांसाठी फिरते ग्रंथालय" हा लेख वाचला आणि मग सगळे सुचत गेले. वाचनाचा छंद असलेल्या गरीब मुलांना तो जोपासता यावा म्हणून एका महाविद्यालयातील मुले हा अभिनव उपक्रम येत्या वर्षा पासून सुरु करीत आहेत. उत्तम कल्पना आहे. मुलांना मिळणारा आनंद आणि त्याचे फायदे मोजण्या पलीकडील आहेत.  हा उपक्रम एका विशिष्ट वर्गातील मुलांसाठी आहे. ठीक. आता मुद्दा आहे इतर वर्गातील मुलांचा.

 पूर्वी उन्हाळी सुट्टीत, दोन महिने मुलांना मस्त वेळ असायचा. फार तर आजोळी जाणे  पण कुठे ही असले तरी, वाचनालयाचे सभासद होणे आणि मन मुराद गोष्टीची पुस्तके वाचणे असे प्रघात असायचे. मग या पुस्तकांची अदलाबदल होणे हे ओघाने आलेच. पुस्तके विकत घेणे किंवा भेट मिळणे याला एक मर्यादा होती. आणि हो एकत्र कुटुंब पद्धती मध्ये कुठल्या तरी मोठ्याला वाचनाची आवड असायची आणि मग बच्चे कंपनी खूष. परत हि मोठी व्यक्ती घरात नाही तर शेजारी-पाजारी असायची. थोडक्यात जवळपासच्या सर्व मुलांचे कल्याण.

 आता चित्र खूप वेगळे आहे, उन्हाळी सुट्टी म्हणजे सहली आणि त्याहून वेळ मिळाला तर शिबिरे किंवा छंद वर्ग. पुस्तके विकत घेणाऱ्यांची संख्या आता वाढली आहे. मुद्दा असा कि आपण किती ही पुस्तके विकत घेतली तरी घरीच वाचनालय होवू शकते का? दुसरे आता बऱ्याच ठिकाणी विभक्त कुटुंब पद्धत, मुलांना वेळ कोण देणार आणि वाचनाचे संस्कार कोण करणार. ढिगाने पुस्तके आणून दिली तरी ती वाचली जाणार याची खात्री काय? ती नुस्तीच शोभेसाठी किंवा status symbol साठी नाही हे कसे समजणार?

दोन उदाहरणे,

शाळेत कोणा एका इयत्तेत  असताना वर्ग शिक्षिका असणाऱ्या बाईंनी सांगितले  की डायरी म्हणजेच रोजनिशी लिहा. खूप फायदे ही सांगितले मग काय जो तो डायरी लिहू लागला.  बरे आठवड्या नंतर त्याच बाईंनी सर्वांना आपली रोजनिशी आणावयास सांगितली. झाले मग काय, ज्यांनी लिहिली नव्हती त्यांनी एका दिवसांत ती पूर्ण केली. मागे कोण राहणार.  गंमत म्हणजे सर्वांची रोजनिशी तशी सारखीच होती, साचेबद्ध (routine) आयुष्य असल्या मुळे त्यात नवीन असणार तरी काय होते. त्यात काही प्रमाणात वाक्ये ही सारखीच होती.

तशीच दुसरी एक आठवण शाळेत शिक्षिका असलेल्या मैत्रिणीने सांगितलेली. शाळेतील मुलांचे निबंध साधारण पण  सारखेच असतात. असे कसे? उत्तर सोपे आहे,  शाळा एकच आणि शाळे नंतर क्लास पण सारखेच.  बरे क्लास सारखे नसले तरी शिक्षक वापरणार ती पुस्तके सारखीच. अगदी निबंधाचे पुस्तक पण. परीक्षेची तयारी म्हणजे निबंध पाठ करणे, ते ही म्हणी सकट. मग तर झाले.

आपण स्वतःला एक प्रश्न विचारू,  आपण शेवटचे ग्रंथालयात कधी गेलो होतो? आपल्याकडे आई - वडील  मुलां सोबत लायब्ररीत जातात का? आई - वडील मुलांसाठी bedtime stories वाचतात का किंवा इतर वेळेस तरी ते एकत्र पुस्तके वाचतात का? मुलांवर अश्या प्रकारे संस्कार होतात का? वाचनामुळे मुलांची कल्पनाशक्ती प्रगल्भ होते,  याची पालकांना जाणीव असते का?  एका प्रसंगाला पुस्तक भेट दिले की झाले, एवढ्यावर थांबणे बरोबर आहे का?

Albert Einstein चे एक छान वाक्य आहे,
Imagination is more important than knowledge.

मुले जेंव्हा टिव्ही किंवा सिनेमा बघतात तेंव्हा सर्व काही घडत असते. त्याच्या उलट पुस्तक वाचताना मुले शब्द - वाक्य वाचून कथेचे विश्व रंगवतात. ते कथानकात गुंततात, त्यातील भाग होतात. टिव्ही - सिनेमातील नाटकीपण तेथे नसते. उलट त्यांची भाषा आणि विचारशक्ती समृद्ध होते. मुले बुद्धिमान होण्यासाठी सर्वात सोपी पद्धत म्हणजे त्यांना वेगवेगळ्या विषयांची पुस्तके वाचायची गोडी लावणे आणि ती आवड जोपासण्यास मदत करणे.   

नावात काय आहे?

 हल्लीच माझी एक सहकारीण निवृत्त झाली. ४५ वर्षांच्या प्रदीर्घ सेवेनंतर निवृत्ती. निरोप समारंभ आधी कोणीतरी विचारले, काय कसे वाटते आहे. ती अतिशय शांतपणे  म्हणाली, " it is just like going to your own funeral ". लोक तुमच्या बद्दल चांगलेच बोलतात, जुन्या आठवणी काढतात आणि मागील गमती जमती आठवतात. शेवटी चांगले खाणे- पिणे.
या बाईं विषयी थोडे.
ही बाई गावांत राहत नसून, थोड्या अंतरावरील एका island वर शेतात राहते. तिच्या कडे एक मोठे कुत्रे असून, ती रोज पहाटे ३:३० च्या दरम्यान त्याला फिरायला नेते. ऑफिसला पहाटे सव्वा पाच वाजता हजर असायची. अनेक दशकांची सवय असे समजले. ऑफिस मध्ये एकही व्यक्ती नाही जिला या बाईनी मदत केली नसेल. कायम हसतमुख आणि उत्साही. सकाळी ऑफिसात अलार्म बंद करण्यापासून कामाची सुरुवात.

William  Shakespeare म्हणतो

What's in a name? That which we call a rose by any other name would smell as sweet.

यात तत्थ्य वाटते का? जर असे नसेल तर माणसे, आपले  किंवा आपल्या आप्तांचे नाव प्रसिद्ध वहावे म्हणून कां झगडत असतात. शैक्षणिक/सांस्कृतिक/क्रीडा संस्था, बाजार समिती, रस्ते, मैदान, वसाहती असो किंवा या तत्सम असे काही ज्याला नाव देणे शक्य आहे. सार्वजनिक निधीतून किंवा एका पद सोबत मिळणाऱ्या निधीतून काम केले किंवा काही उभारले तर त्याला नाव देण्यात केवढा आटापिटा, वाद होतो आणि काही वेळा प्रकरण मारामारी पर्यंत जाते. कशा साठी हा एवढा अट्टाहास?

वरील सर्व लिहायचे कारण, संस्थामध्ये असणाऱ्या meeting rooms ना शक्यतो नंबर किंवा नावे असतात. नावे शक्यतो त्या संस्थेशी निगडीत प्रसिद्ध व्यक्तींची असतात. मध्यंतरी माझ्या संस्थेत एक नवीन मीटिंग रूम बांधण्यात आले. साहजिक त्या रूमला नाव काय द्यावे याची चर्चा झाली आणि शेवटी सर्वानुमते असे ठरले कि त्या रूमला या बाईंचे नाव द्यावे.  ४५ वर्षे निश्चल मनाने काम केले त्याची पावती.

ज्या दिवशी मला हे समजले मी केवढी भारावून गेले म्हणून सांगू. राहून राहून मी विचार करत होते कि आपल्याकडे हे शक्य आहे का? कश्यास ही नाव देणे हे ही निव्वळ राजकारण असते हे आपण जाणतो. तेंव्हा आपल्याकडे असलेल्या  heirachy मुळे, एका मीटिंग रूम ला एका receptionist चे नाव दिले जाऊ शकते का?
काम किती ही वर्षे आणि कसे ही केले म्हणून काय झाले. अशी कृतज्ञता आपल्या कडे शक्य आहे का?

"We are all equal" हे  वाक्य अनेक सुविचारा सोबत शाळेच्या भिंती पर्यंतच सीमित असते.

What's in a name? That which we call a rose by any other name would smell as sweet.
Read more at http://www.brainyquote.com/quotes/quotes/w/williamsha125207.html#uGzJ7CEItmzdJzXb.99

What's in a name? That which we call a rose by any other name would smell as sweet.
Read more at http://www.brainyquote.com/quotes/quotes/w/williamsha125207.html#uGzJ7CEItmzdJzXb.99

What's in a name? That which we call a rose by any other name would smell as sweet.
Read more at http://www.brainyquote.com/quotes/quotes/w/williamsha125207.html#uGzJ7CEItmzdJzXb.99

What's in a name? That which we call a rose by any other name would smell as sweet.
Read more at http://www.brainyquote.com/quotes/quotes/w/williamsha125207.html#uGzJ7CEItmzdJzXb.99

What's in a name? That which we call a rose by any other name would smell as sweet.
Read more at http://www.brainyquote.com/quotes/quotes/w/williamsha125207.html#uGzJ7CEItmzdJzXb.99

स्त्रीचे (बाईचे ) खरे घर कोणते?

भारतीय आणि पाश्चात्य संस्कृतीत खूप भिन्नता आहे आणि त्याची सुरवात होते घरा पासून.

पाश्चात्य संस्कृतीची झलक दाखवणारी  दोन उदाहरणं, एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीची प्रसिद्ध लेखिका, Jane Austin  किंव्हा विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीची लेखिका Lucy Maud Montgomery. Jane इंग्रज तर Lucy ही कॅनेडिअन. दोघींच्या कादंबरीत मुख्य पात्र शक्यतो स्त्री. त्याकाळातील स्त्री आणि तिच्या अवतीभवती गुंफलेल्या कथा. अनेक कथानकात साधारणपणे…

मुलीचे लग्न ठरले कि मग तिचा होणारा नवरा, श्रीमंत असो वा गरीब,  तिला तिच्या घरा बद्दलच्या अपेक्षा विचारतो. त्याच्या ऐपती प्रमाणे तो घर घेतो. कुलीन किंव्हा श्रीमंत असेल तर काही सांगायला नको. तो तिला घरात हवे तसे बदल  करून घेण्यास सांगतो.  बरे जर तो मध्यम किंव्हा श्रमिक वर्गाचा असेल तरी देखील त्याच्या ऐपती प्रमाणे तो घर बघतो.  अश्या वेळेस त्याचे आणि तिचे नातलग आणि त्यांचा मित्र परिवार त्यांना घर लावण्यास मदत करतात.

 लग्नानंतर स्त्री 'त्याच्या आणि तिच्या' घरी जाते. घर लावते. स्वतःच्या संसारात हळू हळू सर्व शिकते आणि रुळते. ते दोघे मिळून आपला संसार लावतात, तो पुढे चालवतात. तिचे आणि त्याच्या घरचे त्यांना मदतीस येतात पण तात्पुरते. स्त्री जवाबदार होते. आपली मुले आणि संसार ती आपल्या पद्धतीने करते. १०० आणि २०० वर्षा पूर्वीच्या काळात अतिशय गरज असल्याशिवाय स्त्रीचे बाहेर काम करणे सहसा दिसत नाही. कथां मधून शेतात किंव्हा व्यवसायात मदत करणारी स्त्री दिसते पण मुख्यतो घराची जवाबदारी स्त्रीची आणि बाहेरची पुरुषाची. असेच दिसते आणि मुख्य म्हणजे तिचे स्वातंत्र जोपासले जाते.

 या गोष्टी १०० - २०० वर्ष पूर्वीच्या. पुढे तर तिला अजून शिक्षण मिळाले आणि समाजात बळकट स्थानपण.

याच्या उलट आपल्याकडे, लग्न होउन मुलगी सासरी जाते. बाहेरगावची नोकरी सोडली तर मोठ्या प्रमाणात मुली सासरीच जातात. ते घर 'सासर' असते. त्या घरातील ज्येष्ठ  व्यक्ती तिला काही सांगताना 'आमच्याकडे' असे असते, इथूनच सुरवात करते. एकत्र कुटुंबात राहताना, तिचा संसार कुठे सुरु होतो? वेगळे व्हायचा अर्थ किंवा स्वतःचा संसार लावणार म्हणजे 'घर मोडणार'. परत काही वेळा नाफातोट्याचा विचार होतो आणि विभक्त होणे टाळले जाते. घरातील जेष्ठ निवृत्त झाले कि कुटुंबाची धुरा पुढच्या पिढी कडे येते. लक्षात घ्या कुटुंबाची धुरा. मग ती कुटुंब सांभाळते, तो तिचा संसार नसतो, ती फक्त आपली 'position ' सांभाळते. वयाची पन्नाशी जवळ आल्यावर संसारची हौस तरी अशी काय राहणार. बहुतेक वेळा, जवाबदारी पारपाडणे म्हणजे 'संसार'. स्त्रीचे स्वातंत्र जपले जात नाही. मग ती लहान असो व मोठी. अश्यावेळी जी पिढी सोशिक असते ती सोसते. घर फुटू नये च्या नावा खाली एक प्रकारचे शोषण चालते. काही वेळा मध्यमवयीन स्त्रीला स्वातंत्र हवे असते, मुले जरा मोठी झाली कि ती आपल्या आवडी निवडी जोपासू पाहते. यात काही यशस्वी पण होतात, पण त्या वेळी सुद्धा अपराधीपणाची जाणीव येत नाही असे ही नाही. 

जिथे नवीन संसार मांडला जातो तिथे काही प्रमाणत स्वातंत्र असते आणि अश्यावेळी त्याच्या किंवा तिच्या घरची मंडळी एका मर्यादे पर्यंत राहिली तर नाती छान सांभाळली जातात. ती आणि तो एकमेकाच्या मदतीने बहरतात.
म्हणतात ना!
घर असावे घरा सारखे, नकोत नुसत्या भिंती. इथे असावा प्रेम जिव्हाळा, नकोत नुसती नाती

Social media , संस्कृती आणि lucky bitch

आपली संस्कृती आणि आपले संस्कार, ह्या विषयी आपण नेहमीच काही तरी ऐकत वाचत किंवा बघत असतो. लहानपणा पासून घरातून आणि परिसरातून आपल्यावर कळत नकळत संस्कार होत राहतात. पुढे ते आपल्या व्यक्तिमत्वाचा भाग होतात.
हे संस्कार म्हणजे तरी काय? आपल्या जडण घडण साठी लागणारी सामुग्री म्हणजे संस्कार. चालीरीती (चालणे - बोलणे - वागणे), खाण्यापिण्याच्या सवयी, विचार करण्याची पद्धत आणि खूप काही संस्कार नावाच्या पोतडीत सामावले आहे. यातून आपण घडतो.
घरांघरात जश्या खाण्याच्या सवयी वेगळ्या तश्याच वाग्ण्याच्याही. एकीकडे जळजळीत मिरची असलेले कालवण तर दुसरी कडे तिखटाशिवाय जेवण. भाषेचे पण तेच. साधारण पणे असे दिसते की माणूस शिकलेला असला की कुठे काय बोलावे आणि मुख्य म्हणजे काय बोलू नये याची समज येते. 
मला खूप पूर्वी पासून एक प्रश्ण पडत असे, 'शिव्या' बद्दल,  देणे चांगले कि वाईट. घरात विचारायची सोय नव्हती आणि मित्रांना विचारावे तर लाज. एवढेच समजले की शक्य तो राग आल्या शिवाय किंवा भांडणाशिवाय वापर होत नसतो. थोडक्यात काय तर दुसर्याला डिवचायला म्हणून उपयोगी.
social media  ने माझी ती समजूत पार ढवळून टाकली आहे. कारण अगदी सोपे आहे, खूप शिकलेली (डब्बल डिग्र्या घेत ),  भरपूर पगार घेत असलेली माणसे, आणि हो ज्यांच्या वर संस्कार नीट झाले होते (अशी माझी भाबडी समज ) ती माणसे,  बिनदिक्कत शिव्यांचा वापर करत असतात. पण कां?
शिव्यात प्रामुख्याने दोन प्रकार दिसतात, अर्थ नसले आणि अर्थ असलेले. रोष किंवा प्रेम दाखवायला अपशब्द वापरणे गरजेचे आहे का? स्वतःला cool सिद्ध करण्यासाठी दुसरा काहीच उपाय नाही का?
कोणावर आपुलकी दाखवायला "lucky bitch ", "साले हरामी" अशी बिरुदे जोडणे बरोबर आहे का?  उद्या मुलाने आपल्या वडिलांस प्रेमाने अशी हाक मारली तर चालेल का? इथे काही चुकत आहे कि मी काळाच्या मागे पडले आहे?